Ποιοι ήταν οι Tugendhat και τι απέγινε η βίλα τους;

Ποιοι ήταν η Grete και ο Fritz Tugendhat;

Η Grete Löw-Beer γεννήθηκε το 1903 και ο Fritz Tugendhat το 1895. Και οι δύο προέρχονταν από εβραϊκές γερμανικές οικογένειες βιομηχάνων και εμπόρων που ζούσαν στο Brno για αρκετές γενιές. Οι Löw-Beer ήταν εγκατεστημένοι στη Μοραβία από τον 17ο αιώνα. Τα εργοστάσια μαλλιού τους στο Brno και στη γειτονική Svitávka ήταν από τα σημαντικότερα της περιοχής.

Η Grete διέκοψε τις σπουδές της στα οικονομικά στη Βιέννη και παντρεύτηκε τον βιομήχανο Hans Weiss το 1922. Πέρασε το μεγαλύτερο μέρος αυτού του δυστυχισμένου γάμου στη Γερμανία, και αυτός τελείωσε μετά από έξι χρόνια. Στη Γερμανία γνώρισε τη μοντέρνα τέχνη και αρχιτεκτονική. Επισκεπτόταν συχνά ένα σπίτι που είχε χτίσει ο Mies van der Rohe για τον έμπορο τέχνης Perls, και το συγκρότημα κατοικιών Weissenhof στη Στουτγάρδη της άφησε βαθιά εντύπωση.

Ο Fritz ήθελε αρχικά να σπουδάσει ιατρική. Τον ενδιέφερε περισσότερο η τεχνική πλευρά της υφαντουργίας και ο σχεδιασμός καλού υφάσματος παρά η πώλησή του. Το ζεύγος συμμετείχε από κοινού σε δύο εταιρείες μαλλιού του Brno, τις Feldhendler et Co. και Max Kohn, και εμπορευόταν κυρίως ύφασμα. Η Grete και ο Fritz γνωρίζονταν σχεδόν από την παιδική τους ηλικία. Παντρεύτηκαν λίγο μετά το διαζύγιό της, και το χρονολόγιο του μουσείου τοποθετεί τον γάμο το 1928.

Πώς έφτασε ο Mies van der Rohe να χτίσει ένα σπίτι στο Brno;

Η Γκρέτε ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από την ανάθεση, με την πλήρη υποστήριξη του Φριτς. Με τα δικά της λόγια: «Πραγματικά λαχταρούσα ένα μοντέρνο, ευρύχωρο σπίτι με καθαρές και απλές φόρμες.» Ο Φριτς, από την πλευρά του, έτρεμε τα δωμάτια που ήταν γεμάτα αντικείμενα και υφάσματα, όπως εκείνα στα οποία είχε μεγαλώσει. Η γνωριμία με τον Μις πιθανότατα προέκυψε μέσω του ιστορικού τέχνης Eduard Fuchs, που έμενε στο σπίτι των Perls, ή μέσω της Lilly Reich, που επισκεπτόταν συχνά τον Fuchs εκεί.

Ο Μις ήρθε στο Brno τον Σεπτέμβριο του 1928. Το οικόπεδο, ψηλά στην πλαγιά της συνοικίας βιλών Černá Pole με πανοραμική θέα στην παλιά πόλη, τον έπεισε να δεχτεί. Ήταν το πάνω τμήμα του κήπου της βίλας Löw-Beer, την οποία ο Alfred Löw-Beer είχε αγοράσει το 1913. Ο Alfred παραχώρησε το οικόπεδο στη Γκρέτε τον Μάρτιο του 1929 και πλήρωσε για το κτίσμα. Η Γκρέτε υπέβαλε αίτηση οικοδομικής άδειας τον Απρίλιο του 1929, και η άδεια χορηγήθηκε τον Οκτώβριο του ίδιου έτους.

Ο Μις εντυπωσιάστηκε από το επίπεδο της οικοδομικής δραστηριότητας στο Brno και ανέθεσε το έργο σε έναν τοπικό εργολάβο, την εταιρεία των Artur και Mořic Eisler. Ξεκίνησαν το καλοκαίρι του 1929 και ολοκλήρωσαν σε δεκατέσσερις μήνες. Ο Μις επέλεξε χαλύβδινο σκελετό για το σπίτι, εν μέρει λόγω της απότομης πλαγιάς. Στο πρώτο σχέδιο οι Tugendhat είδαν μικρούς σταυρούς σε αποστάσεις περίπου πέντε μέτρων. Ο Μις εξήγησε ήρεμα ότι επρόκειτο για τα σιδερένια στηρίγματα που έφεραν ολόκληρη την κατασκευή. Η Γκρέτε θυμόταν ότι κανένα ιδιωτικό σπίτι δεν είχε χτιστεί με αυτόν τον τρόπο στο παρελθόν.

Πώς ήταν η οικογενειακή ζωή στη βίλα;

Η οικογένεια μετακόμισε στο ολοκληρωμένο σπίτι τον Δεκέμβριο του 1930. Έζησαν εκεί με τρία παιδιά: τη Hana, κόρη της Γκρέτε από τον πρώτο της γάμο, και τους γιους Ernst και Herbert. Μια γκουβερνάντα από το Βερολίνο, η Irene Kalkofen, εντάχθηκε στο νοικοκυριό τον Φεβρουάριο του 1931. Η Γκρέτε αργότερα συνόψισε το συναίσθημά τους σε μία φράση: «Από την πρώτη στιγμή αγαπήσαμε πραγματικά το σπίτι.»

Η Γκρέτε περιέγραψε δύο τρόπους χρήσης της μεγάλης κεντρικής αίθουσας. Όταν ήταν μόνοι τους, το ζευγάρι καθόταν στη βιβλιοθήκη πίσω από τον τοίχο από όνυχα. Με φίλους, περνούσαν τα βράδια μπροστά από τον τοίχο από γαλακτώδες γυαλί, φωτισμένο από πίσω με απαλό φως. Την άνοιξη και το καλοκαίρι τα παιδιά ζούσαν στη βεράντα. Είχαν μια λεκάνη για πιτσιλίσματα και ένα αμμοδοχείο στη σκιά, και έκαναν πατίνια και παιδικά αυτοκίνητα από τη μια άκρη στην άλλη. Τον χειμώνα μπορούσαν να κατέβουν με έλκηθρο τον κήπο-λιβάδι μέχρι το σπίτι των παππούδων τους δίπλα.

Οι Tugendhat δεν έκαναν έντονη κοινωνική ζωή, αλλά μία φορά τον χρόνο διοργάνωναν στη βίλα ένα τουρνουά μπριτζ για έως και 100 καλεσμένους. Τα έσοδα πήγαιναν στη League for Human Rights. Από το 1933, μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία στη Γερμανία, η Γκρέτε εργάστηκε για τη League, η οποία παρείχε χρήματα και πρακτική βοήθεια σε πολιτικούς πρόσφυγες από τη Γερμανία.

Το 1931 το περιοδικό Die Form δημοσίευσε ένα άρθρο για το σπίτι από τον εκδότη του, Walter Riezler. Ο ιστορικός τέχνης Justus Bier απάντησε με ένα εύστοχο ερώτημα: μπορεί κανείς να ζήσει στη Villa Tugendhat; Οι Tugendhat απάντησαν έντυπα, μαζί με ένα κείμενο του αρχιτέκτονα Ludwig Hilberseimer. Απέρριψαν την ιδέα ότι ένας τόσο μεγαλοπρεπής χώρος επέτρεπε μόνο επίσημη, επιδεικτική διαβίωση, και δήλωσαν ότι ήταν απόλυτα ικανοποιημένοι με την ευελιξία του. Ο Φριτς, φανατικός ερασιτέχνης φωτογράφος, άφησε την απόδειξη: οικογενειακές φωτογραφίες ήρεμης, καθημερινής οικογενειακής ζωής.

Γιατί οι Tugendhat εγκατέλειψαν το Brno το 1938;

Μέσω των επαφών τους στη Γερμανία, οι Tugendhat γνώριζαν τι επρόκειτο να συμβεί. Η ιστορία του μουσείου αναφέρει ότι η παραμονή στο Brno θα σήμαινε βέβαιο θάνατο για ολόκληρη την οικογένεια. Τον Μάιο του 1938 η Γκρέτε και τα παιδιά έφυγαν για το St Gallen στην Ελβετία.

Ο Φριτς έμεινε πίσω για λίγο καιρό με τη γκουβερνάντα, Irene Kalkofen, για να συσκευάσουν προσωπικά αντικείμενα και κάποια έπιπλα για αποστολή. Η Kalkofen έφυγε για την Αγγλία στις αρχές Ιουλίου 1938, και επέστρεψε για να δει τη βίλα το 1995. Ο σοφέρ της οικογένειας, Gustav Lössl, παρέμεινε στο σπίτι μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου 1941.

Τον Ιανουάριο του 1941 η οικογένεια μετακόμισε ξανά, αυτή τη φορά στη Βενεζουέλα. Δύο ακόμη κόρες, η Ruth και η Daniela, γεννήθηκαν στο Καράκας. Μετά τον πόλεμο οι Tugendhat επέστρεψαν στην Ελβετία, αλλά δεν έζησαν ποτέ ξανά στη βίλα. Ο Φριτς πέθανε το 1958.

Τι συνέβη στη βίλα κατά τη διάρκεια του πολέμου;

Η Γκεστάπο κατέλαβε το σπίτι στις αρχές Οκτωβρίου 1939, και από τον Ιανουάριο του 1942 ήταν ιδιοκτησία της ναζιστικής Γερμανίας. Ένας Γερμανός στρατιώτης που έμεινε εκεί το φθινόπωρο του 1940 ανέφερε ότι ο κυρτός τοίχος από έβενο Macassar και τα περισσότερα έπιπλα είχαν ήδη εξαφανιστεί. Τμήματα της αρχικής ξύλινης επένδυσης εμφανίστηκαν δεκαετίες αργότερα στο Πανεπιστήμιο Masaryk, σε ένα κτίριο που η Γκεστάπο είχε χρησιμοποιήσει ως αρχηγείο της στο Brno.

Τη δεκαετία του 1940 ο Walter Messerschmidt, διευθυντής των έργων Klöckner στο Brno, χρησιμοποιούσε τη βίλα ως διαμέρισμα και γραφείο του και την άλλαξε ριζικά. Έκτισε με τούβλα τον τοίχο από γυαλί γάλακτος στην πρόσοψη του δρόμου, μαζί με την είσοδο από την επάνω βεράντα. Ύψωσε την καμινάδα και πρόσθεσε νέους εσωτερικούς τοίχους.

Τον Απρίλιο του 1945, καθώς ο Σοβιετικός Στρατός κατέλαβε το Brno, ένα σύνταγμα ιππικού υπό τον Στρατάρχη Malinovsky προκάλεσε σοβαρές ζημιές. Μια γειτόνισσα, η Vlasta Hvozdecká, θυμόταν καβαλάρηδες να γκρεμίζουν περίπου έξι μέτρα από τον φράχτη του κήπου. Ανέφερε ότι μετέτρεψαν τα μεγάλα σαλόνια σε στάβλο για τα άλογά τους. Ό,τι έπιπλα απέμειναν κάηκαν ως καυσόξυλα, οι οπλές κατέστρεψαν το λινοτάπητα, και τα ωστικά κύματα από τους βομβαρδισμούς έσπασαν τους γυάλινους τοίχους.

Μια γραπτή αναφορά που συντάχθηκε στο τέλος του πολέμου καταγράφει σπασμένα τζάμια, γυαλί και κοπριά σε όλο τον κύριο χώρο διαβίωσης. Μόνο ο τοίχος από όνυχα και η εντοιχισμένη βιβλιοθήκη είχαν επιβιώσει εκεί. Τα μοτέρ για το σύστημα αέρα και για το κατέβασμα των παραθύρων έλειπαν, και ο λέβητας ήταν κατεστραμμένος. Τα παράθυρα τότε υαλοποιήθηκαν προσωρινά.

Ποιος χρησιμοποίησε τη βίλα μεταξύ 1945 και 1980;

Από τον Αύγουστο του 1945 έως τον Ιούνιο του 1950 το σπίτι στέγαζε την ιδιωτική σχολή χορού και φυσικής αγωγής της Karla Hladká, η οποία δίδασκε στο ωδείο του Brno. Τον Οκτώβριο του 1950 το τσεχοσλοβακικό κράτος ανέλαβε την κυριότητα. Η βίλα έγινε τότε κέντρο αποκατάστασης για παιδιά με προβλήματα σπονδυλικής στήλης, μέρος του κοντινού παιδικού νοσοκομείου, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1960.

Οι προσπάθειες να σωθεί το σπίτι ξεκίνησαν στις αρχές της δεκαετίας του 1960, με επικεφαλής τον αρχιτέκτονα του Brno František Kalivoda. Το πρώτο βήμα ήρθε τον Δεκέμβριο του 1963, όταν η Villa Tugendhat χαρακτηρίστηκε πολιτιστικό μνημείο. Ο Kalivoda προσκάλεσε τη Grete, που ζούσε τότε στο St Gallen, στο Brno. Ήρθε τον Νοέμβριο του 1967, στην πρώτη της επίσκεψη μετά από 29 χρόνια. Έπειτα έγραψε ότι η κλινική ήταν καθαρή και καλοδιατηρημένη, αλλά οι αλλαγές ήταν τόσο κακές που κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί το αρχικό σπίτι.

Στις 17 Ιανουαρίου 1969 η Grete έδωσε ομιλία στα τσεχικά στο Brno House of Arts, κατά τη διάρκεια μιας έκθεσης για το έργο του Mies. Περιέγραψε πώς χτίστηκε το σπίτι και πώς το ζεύγος συνεργάστηκε με τον αρχιτέκτονα. Μια ιστορία που διηγήθηκε: όταν ο Fritz διαφώνησε με πόρτες που έφταναν από το δάπεδο ως το ταβάνι, ο Mies απάντησε ότι σε αυτή την περίπτωση δεν θα έχτιζε. Η ομιλία της παραμένει μοναδική πηγή για τους ιστορικούς του σπιτιού.

Οι ελπίδες για πλήρη αποκατάσταση εξασθένησαν μετά την κατοχή της Τσεχοσλοβακίας το 1968. Ο Mies πέθανε τον Αύγουστο του 1969, η Grete τον Δεκέμβριο του 1970 και ο Kalivoda τον Μάιο του 1971. Το 1980 η βίλα πέρασε από το κράτος στον Δήμο του Brno.

Πώς έγινε η βίλα μουσείο και Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς;

Η πρώτη πλήρης ανακαίνιση πραγματοποιήθηκε από το 1981 έως το 1985. Η πόλη την ήθελε για την προώθηση του Brno και για τη φιλοξενία περιστασιακών επισκεπτών, όχι για το κοινό. Τα μεγάλα τζάμια αντικαταστάθηκαν από δύο φύλλα γυαλιού ενωμένα στη μέση, το αρχικό λινοτάπητας έδωσε τη θέση του σε τοπικά κατασκευασμένο PVC, και το τελευταίο σωζόμενο αρχικό παράθυρο απέναντι από τον τοίχο από όνυχα αφαιρέθηκε επειδή δεν ταίριαζε με τη νέα υαλοποίηση.

Στις 26 Αυγούστου 1992 η βίλα έπαιξε ρόλο σε μια ευρύτερη ιστορία. Ο Václav Klaus και ο Vladimír Mečiar συναντήθηκαν εκεί για να υπογράψουν το έγγραφο που διαίρεσε την Τσεχοσλοβακία σε Τσεχική Δημοκρατία και Σλοβακία. Το 1994 η βίλα άνοιξε στο κοινό ως μουσείο που λειτουργεί ο δήμος. Το 2001 εγγράφηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και παραμένει το μοναδικό παράδειγμα μοντέρνας αρχιτεκτονικής στην Τσεχική Δημοκρατία σε αυτόν τον κατάλογο.

Η έρευνα από το 2003 έως το 2005 επιβλέφθηκε από τον καθηγητή Ivo Hammer, σύζυγο της Daniela Hammer-Tugendhat. Η δεύτερη αποκατάσταση διήρκεσε από τον Φεβρουάριο του 2010 έως τον Φεβρουάριο του 2012 και η βίλα άνοιξε ξανά τον Μάρτιο του 2012. Το σπίτι και ο κήπος επέστρεψαν στην όψη τους κατά την ολοκλήρωσή τους το 1930 και τα δωμάτια επιπλώθηκαν με ακριβή αντίγραφα των αυθεντικών κομματιών.

Πού μπορείτε να δείτε την ιστορία της οικογένειας όταν επισκεφθείτε;

Το μουσείο αφηγείται τώρα αυτή την ιστορία μέσα στο σπίτι. Όταν ο τεχνικός εξοπλισμός αποκαταστάθηκε στο υπόγειο, ο ίδιος όροφος φιλοξένησε μια έκθεση για τον αρχιτέκτονα, τους ιδιοκτήτες και τη ζωή της οικογένειας στη βίλα έως το 1938. Η Βασική περιήγηση (60 λεπτά) καλύπτει τον όροφο των υπνοδωματίων με την επάνω βεράντα, τον κύριο όροφο διαβίωσης με τον τοίχο από όνυχα και την τραπεζαρία, τον κήπο αν το επιτρέπει ο καιρός, και αυτή την έκθεση.

Η Εκτεταμένη περιήγηση (90 λεπτά) προσθέτει τον ίδιο τον τεχνικό όροφο, που περιλαμβάνει τα πιο προσωπικά δωμάτια του σπιτιού: τον σκοτεινό θάλαμο φωτογραφίας του Fritz Tugendhat, το χρηματοκιβώτιο για γούνες ή «δωμάτιο του σκόρου», το πλυσταριό, το λεβητοστάσιο, τον μηχανολογικό εξοπλισμό κλιματισμού και το μηχανοστάσιο που κατεβάζει τα δύο μεγάλα παράθυρα στο δάπεδο. Οι ομάδες είναι το πολύ 16 άτομα. Οι δημόσιες περιηγήσεις στα αγγλικά είναι Εκτεταμένες περιηγήσεις, συνήθως στις 12:00 και στις 15:00, από Τρίτη έως Κυριακή. Οι Βασικές περιηγήσεις γίνονται στα τσεχικά, με έντυπο αγγλικό κείμενο ή ηχητικό οδηγό μέσω τηλεφώνου σε 12 γλώσσες.

Οι θέσεις είναι λίγες. Νέες ημερομηνίες διατίθενται σε εβδομαδιαίες παρτίδες τις Κυριακές στις 18:00 ώρα Brno, περίπου 12 έως 13 εβδομάδες νωρίτερα, και το μουσείο προειδοποιεί ότι οι περιηγήσεις μπορεί να εξαντληθούν μέσα σε λίγα λεπτά την ημέρα διάθεσης. Στις 14 Οκτωβρίου 2026 κάθε Βασική και Εκτεταμένη περιήγηση ήταν πλήρης. Μπορείτε να κάνετε κράτηση μαζί μας για οποιαδήποτε ημερομηνία, ακόμη και για ημερομηνίες που δεν έχουν ακόμη διατεθεί. Τοποθετούμε την κράτησή σας τη στιγμή που ανοίγει η ημερομηνία σας και σας στέλνουμε με email το ηλεκτρονικό εισιτήριο μόλις εκδοθεί. Αν η περιήγηση που επιλέξατε έχει εξαντληθεί, σας ενημερώνουμε και σας προσφέρουμε τις περιηγήσεις που παραμένουν διαθέσιμες εκείνη την ημέρα.